Củ đề xe máy quay yếu: Cách bắt bệnh sụt áp và chập chổi

Sáng ra khách dắt chiếc tay ga vào tiệm, bấm nút đề chỉ nghe tiếng tạch tạch nhẹ hoặc củ đề nhích được nửa vòng rồi lịm hẳn. Nhiều thợ trẻ vội vàng đè ngửa củ đề ra tháo bung, hoặc phán ngay thay bình mới, đến khi lắp bình mới vào bấm đề vẫn lờ đờ như gà mắc tóc. Bắt bệnh củ đề xe máy quay yếu đòi hỏi anh em phải đo đạc chuẩn xác để biết nguyên nhân nằm ở bình sụt áp, chập cuộn dây stator, hay cháy chổi than, tránh tháo mò làm mất thời gian của xưởng.

Củ đề xe máy quay yếu là gì và sơ đồ mạch khởi động

Củ đề xe máy quay yếu là hiện tượng mô tơ khởi động không đạt đủ tốc độ vòng quay (thường dưới 300–400 vòng/phút) để kéo vô năng quay vượt qua kỳ nén của động cơ. Hệ thống khởi động trên xe máy gồm 4 thành phần chính: ắc quy, rơ le đề (con lợn đề), củ đề (mô tơ) và dây dẫn nối tiếp. Khi bấm nút đề, dòng điện từ ắc quy chạy qua tiếp điểm rơ le nạp trực tiếp vào củ đề. Nếu một trong các vị trí trên bị xả áp, chập cuộn dây hoặc mòn chổi than, lực từ trường sinh ra sẽ giảm sút khiến củ đề bị lịm.

Bảng tra cứu thông số đo kiểm hệ thống đề xe máy

Dưới đây là bảng thông số tiêu chuẩn anh em cần nhớ khi dùng thiết bị đo đạc tại xưởng để xác định đúng nguyên nhân:

Vị trí đo kiểm	Thiết bị sử dụng	Giá trị tiêu chuẩn	Dấu hiệu hư hỏng
Điện áp tĩnh ắc quy	MÁY THỬ BÌNH ẮC QUY XE MÁY	12.6V – 12.8V	Dưới 12.0V (ắc quy hết điện/hỏng)
Điện áp sụt khi bấm đề	ĐỒNG HỒ VẠN NĂNG ĐIỆN TỬ	Không dưới 9.6V (trong 3 giây)	Dưới 9.0V (bình chai hoặc củ đề chập)
Dòng tải khi khởi động	ĐỒNG HỒ ĐO DÒNG AMPE KÌM	Xe số: 25A – 40A Xe ga: 40A – 65A	Trên 70A (chập cuộn dây/kẹt cơ)
Chiều dài chổi than củ đề	THƯỚC KẸP CƠ KHÍ 150MM	Còn từ 7mm – 10mm	Dưới 3.5mm (mòn hết chổi than)

Top 3 pan bệnh khiến củ đề xe máy quay yếu dai dẳng

1. Sụt áp nguồn do ắc quy chai hoặc hỏng cọc bình

Nhiều trường hợp đo điện áp tĩnh thấy đủ 12.6V nhưng vừa ấn nút đề là áp tụt không phanh xuống còn 6V–7V. Nguyên nhân do các bản cực bên trong bình ắc quy đã bị sunfat hóa, không chịu nổi dòng xả lớn. Anh em nên kết hợp kiểm tra đường nạp sạc bằng bài cách dùng đồng hồ vạn năng đo dòng nạp sạc và áp ắc quy xe máy để loại trừ trường hợp hỏng sạc làm chết bình.

2. Chập chổi than và cháy mòn cổ góp (lam đồng)

Chổi than mòn hết khiến lò xo ép không tới, gây ra hiện tượng phóng tia lửa điện làm cháy đen các lam đồng trên cổ góp. Mạt bụi than tích tụ lâu ngày kết hợp với mỡ bôi trơn chảy ra tạo thành lớp dẫn điện chập giữa các cuộn dây rô-to, làm củ đề ăn dòng cực lớn nhưng lực quay lại rất yếu.

3. Kẹt bạc đạn, rơ cốt rô-to hoặc bó kẹt cơ khí

Hai đầu cốt rô-to củ đề sử dụng bạc đồng (hoặc vạt đạn nhỏ). Khi bạc bị rơ, lực hút từ trường của nam châm vĩnh cửu trên vỏ củ đề sẽ hút chặt rô-to lệch về một bên, gây ra hiện tượng bó kẹt cơ học. Ngoài ra, bánh răng truyền động trung gian bị sứt mẻ hoặc xích đề quá chùng cũng làm tăng tải trọng lên mô tơ.

Quy trình 4 bước bắt bệnh củ đề xe máy quay yếu

Bước 1: Đo kiểm dòng xả và sụt áp của ắc quy
Anh em kẹp hai đầu dây của MÁY THỬ BÌNH ẮC QUY XE MÁY vào hai cọc bình. Nhấn nút xả tải giả định trong 5 giây, nếu kim nhảy xuống vùng đỏ hoặc điện áp tụt dưới 9.6V thì bình đã chai, cần thay mới trước khi can thiệp vào củ đề.

Bước 2: Đo điện áp rơi trên đường dây và rơ le đề
Bật ĐỒNG HỒ VẠN NĂNG ĐIỆN TỬ về nấc đo DCV. Một đầu que đo kẹp vào cọc dương ắc quy, đầu còn lại kẹp vào cọc cấp nguồn của củ đề. Bấm nút đề, nếu điện áp hiển thị trên đồng hồ lớn hơn 0.5V nghĩa là đường dây bị dây thắt, mô van hoặc tiếp điểm rơ le đề bị tróc lớp mạ dẫn đến tổn hao điện năng.

Bước 3: Tháo củ đề và kiểm tra chi tiết bên trong
Dùng SÚNG BẮN ỐC PIN 1/2 INCH tháo nhanh các ốc giữ củ đề ra khỏi lốc máy. Rút củ đề ra bàn tháo lắp, dùng THƯỚC KẸP CƠ KHÍ 150MM đo độ dài còn lại của hai lá chổi than. Nếu chổi than mòn sát chân giữ hoặc lò xo bị yếu co giãn kém thì phải tiến hành thay mới.

Bước 4: Kiểm tra thông mạch và chập mạ rô-to
Chuyển đồng hồ vạn năng sang nấc đo điện trở (Omh) hoặc đo thông mạch. Châm một que đo vào lam đồng cổ góp, que còn lại châm vào trục thép rô-to. Nếu đồng hồ kêu “bíp” hoặc hiện điện trở thấp, chứng tỏ cuộn dây rô-to đã bị rò điện ra vỏ (chập mát). Cần vệ sinh sạch các khe lam đồng hoặc thay rô-to mới.

Lưu ý khi bảo dưỡng và chọn thiết bị phục hồi củ đề

Khi thay chổi than mới, anh em bắt buộc phải dùng giấy nhám mịn (độ nhám P600 trở lên) quay tròn cổ góp để làm sạch vết cháy xém và bám mạt than. Tuyệt đối không dùng cưa hay dũa sắt cào sâu vào các khe cách điện giữa các lam đồng vì sẽ làm hỏng lớp cách điện mi-ca. Bên cạnh hệ thống đề, nếu gara của anh em làm thêm các mảng sửa chữa gầm phanh thì có thể tham khảo thêm quy trình thay má phanh đĩa và má phanh đùm xe máy để tư vấn trọn gói cho khách.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao thay bình ắc quy mới vào rồi mà củ đề xe máy vẫn quay yếu?

Hiện tượng này thường do củ đề bị chập cuộn dây rô-to hoặc mòn bạc đạn làm lệch tâm. Khi đó, mô tơ tiêu thụ dòng điện rất lớn (có thể lên tới 70A–80A) gây ra sụt áp cục bộ ngay tại củ đề dù ắc quy còn rất khỏe.

Thay chổi than củ đề xe máy có bền không hay nên thay cả củ đề mới?

Nếu cổ góp còn dày, không bị mòn thành rãnh sâu và cuộn dây chưa bị om cháy thì việc thay bộ chổi than chính hãng cùng vệ sinh tra mỡ lại bạc đạn sẽ dùng rất tốt, tiết kiệm chi phí cho khách hàng. Ngược lại, nếu cổ góp đã mỏng tanh hoặc rô-to chập mát thì nên thay nguyên củ đề mới.

Dấu hiệu nào nhận biết rơ le đề bị hỏng chứ không phải do củ đề quay yếu?

Khi ấn nút đề, nếu chỉ nghe tiếng “tạch tạch” liên tục ở khu vực thân xe nhưng củ đề không nhích quay một chút nào, thường do tiếp điểm đồng bên trong rơ le đề bị rỗ, cháy xém nên không dẫn dòng điện lớn sang củ đề được.

Củ đề xe ga và xe số loại nào dễ bị hỏng chổi than hơn?

Xe tay ga thường khó đề hơn do tỉ số nén động cơ cao và không có giò đạp hỗ trợ, dẫn đến mỗi lần bấm đề dòng tải xả qua chổi than lớn hơn xe số. Do đó, chổi than củ đề trên xe ga thường có tốc độ mòn nhanh hơn so với xe số.